KORKULU RÜYADAN KARABASANA: İDARİ VESAYET

Prof. Dr .İl Han ÖZAY *

İdari vesayet aslında yararlı,hatta vazgeçilmez bir kurumdur desem bunu duyanlardan büyük bir kısmını ta baştan karşıma alacağım için korkuyorum ama,diyorum ki idari vesayet zannettirilmek istendiği kadar da kötü değildir.

İdari vesayet tek bir bütün yani hukuksal varlık olmayan bütün yönetim modellerinde vardır. Amerika Birleşik Devletleri’nde bile kamu yönetimi ve yetkiler bir yandan Federe Devlet -Yerel Yönetim ( Local Government ) öte yandan da Federal üst  yapı olarak üç ayrı ve bağımsız bütün şeklinde örgütlenmiş bulunduğundan merkezden yönetimlere benzeri yetkiler tanınmıştır. Ne var ki o ülke hukuk biliminde kara Avrupası ve özellikle bizde olduğu gibi Fransızca terimler kullanılmadığından bu kuruma idari vesayet değil de farklı durumlara göre başka isimler verilmektedir.

Bizde de Anayasa T.C. İdaresinin merkezden ve yerinden yönetim karma esasına dayalı olmasını öngörmüş bulunduğundan bu kadar çok sayıda tüzel kişilik ve hukuksal varlıktan oluşan bir sistemde yönetim birliği ve uyumun sağlanabilmesinin tek aracı “idari vesayet”tir.

Anayasa “Mahalli İdareler” kenar başlıklı 127nci madde nedeniyle idari vesayeti sanki sadece merkez ile yerel yönetimler arasındaki bir ilişki şeklinde görüyor sanılsa da bu teorik bakımdan tam anlamıyla doğru değildir. Gerçekte ise, idari vesayet, yasa koyucunun “merkez” konumunda kabul ettiği ile onun dışındaki başka bir “idare”arasında görülen bir ilişkidir. Nitekim bazı kamu kurumları ile yasal düzenlemelerde “bağlı”olarak geçen fakat aslında “ilgili” demek gereken bakanlık bir yana,ilçe ile büyükşehir belediyesi örneğini ele alacak olursak görürüz ki burada idari vesayet iki yerel yönetim arasındadır. Aynı şekilde barolar ile Birlik arasındaki vesayet de yine iki kamu kurumunun sözkonusu olduğu bir ilişkidir.

İdari vesayet asıl işlevine uygun olarak kullanılmak koşuluyla yararlı bir kurumdur.

İdari vesayetin yararının tanımı ve unsurları,Anayasa’nın biraz önce anılan 127nci maddesinde yer almaktadır. Nitekim,1961 Anayasası’nın aksine ve öğretide kabul edildiği ölçüde 127nci madde,”Merkezi idare(nin),mahalli idareler üzerinde,mahalli hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi,kamu görevlerinde birliğin sağlanması,toplum yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla,kanunda belirtilen esas ve usuller dairesinde idari vesayet yetkisi(nden)”söz etmektedir. Dolayısıyla, bu hem bir tanım hem de hangi unsurlardan oluştuğunun göstergesidir.

İdari vesayet günümüzde artık Medeni Hukukta aynı adla anılan kurum değil, aslında 379uncu maddedeki “müşavir” ile eşanlamlı,daha doğrusu “kavramdaş”tır.

Tarihte,merkez dışı idareler gerçekten genel anlamda bir “vesayet“ altında idilere. Ancak günümüzde bunu,olsa olsa Medeni Kanun’un 379uncu maddesinde yer alan “müşavir”e benzetmek daha doğru ve yerinde bir düşünüş olur. Nitekim, Türk Medeni Kanun’u “Mahdut ehliyet“ kenar başlığını taşıyan 379uncu maddesinde “Hacrine kafi sebep bulunmamakla bberaber medeni haklarını kullanmak selahiyetinden kısmen mahrum edilmesi menfaati iktizasından bulunan reşit(ten)“ söz etmektedir. Hal böyle olunca,idari vesayette de tümden değil kısmen bir yetersizlik söz konusu olduğundan bu kurumu gerçekten de “müşavir”e benzetmek yanlış sayılmamalıdır. Ancak, öğretide böyle kabul edilmekle beraber [1] , biraz sonra da vurgulanacağı gibi,bu “kurum” uygulamada değil vesayet neredeyse “velayet”e [2] dönüşmüştür.       

Yerel yönetimleri asıl rahatsız eden “idari vesayet”in sadece bir “hukuka uygunluk” değil gerçekte ve daha çok bir “yerindelik” [3] denetimi de olmasıdır.

Bilindiği gibi ,gerek öğreti, gerekse Anayasa hükmü vesayetin genel değil ancak yasa ile kurulan ya da öngörülebilen bir ilişki ve yetki olduğu yönündedir. Bunun anlamı vesayetin özerklikle ters orantılı,onu kısıtlayan bir kurum olmasıdır. Bu nedenle, bir yandan vesayet konularının artması, öte yandan da ,belki ”eşyanın tabiatı icabı”, bu yetkinin “hukuka uygunluk”tan öte “yerindelik”alanına da bulaşması, söz konusu rahatsız edici durumu yaratan etkenler olmaktadır.

Sözün özü, oldum olası özerk kuruluşlar [4] idari vesayeti bir korkulu rüya gibi görmekte iken uygulama onu artık bir “kabus” yani karabasana döndürmüş gibi görünmektedir.

Vur deyince öldür...

Toplumumuzun öteden beri mustarip olduğu bir hastalık ifrat ile tefrit arasında gidip gelmek ve orta yolu bir türlü bulamamaktır. Bu nedenle de özellikle yerel yönetimler vesayetin tümden kaldırılmasını istemekte merkezden yönetim ve onun yakını olan Yasama da neredeyse hergün yeni ve aslında doğru olmaması gereken konularla [5] bu alanı olabildiğince genişletmektedir.

İdari vesayeti imar planları konusunda kaldırdığını iddia eden,fakat ilgili yasaya koyduğu “Bakanlığın yetkisi” kenar başlıklı madde ile hiyerarşide bile mümkün olmayan “yerine geçerek yapma”yı hüküm altına alan siyasal iktidar,son zamanlarında,mali bakımdan bir ölçüde özerkliğe kavuşan belediyelerin harcamalarını,sadece bütçelerinin değiştirilerek onanması yöntemiyle değil daha başka şekillerde de zapt ü rapt altında tutma çareleri arar olmuştu. [6]

Merkezden yönetim, nekadar demokratik görünmeye çalışırsa çalışsın,eşyanın tabiatı icabı olacak,elindeki yetkileri kıskançlıkla koruma içgüdüsü ile hareket etmektedir.

Vesayet bir yasa konusu olduğundan ve Yasama tekeli de “merkezden yönetim”in elinde bulunduğundan [7] bu kısırdöngüyü aşarak müdahaleyi [8] ,özellikle “yerindelik denetimi”açısından makul bir düzeyde tutabilme olanağı şimdilik pek yok gibi görünmektedir.

Yerel yönetimlerin demokrasi okulu olduğunu söyleyen ve mahalli idare yöneticisi kökenli milletvekilleri Meclis’te azımsanmayacak bir çoğunluğa sahip olduğu ve bazıları da Yasama ile Yürütme arasında mekik dokuduğu halde,bu sorunun neden mantıklı bir çözüme kavuşturulamadığı ise bir türlü anlayamadığım ve aslında siyaset sosyologlarını da uğraştıran bir açmazdır.

---