TANZİMAT’IN DİLİ

Ejder OKUMUŞ*

Summary: “The Language Of Tanzimat” This article anylizes the reformist erdeavers on the Turkish language durins the Tanzimat Era.

 

Türkiye’de dil reformunun, Türkçe’nin yeniden yapılanmasının  temellerinin 1839’la gelen süreçle başladığı söylenebilir. [1] Batıcı Tanzimat aklı ve Tanzimat zihniyetine, bürokrasinin modernleşmesi ve merkeziyetçi bir yönetimin oluşturulmasına paralel olarak bir batıcı Tanzimat dilinden söz etmek mümkündür. Tanzimat’la birlikte Osmanlılarda kendini gösteren sosyal ve siyasî değişim, sosyal bir fenomen olarak dilde ifadesini bulmuş, toplumsal nesnelleşmenin temel biçimi olan dilde [2] tezahür etmiş veya dile yansımıştır. Dolayısıyla dildeki değişimlerden Tanzimat’ın getirdiği değişim anlaşılabilir. Bu değişimin anlaşılmasına katkıda bulunmak, Tanzimat devletinin siyasî aklı ve zihniyetinin ne gibi özellikler taşıdığını ortaya koyabilmek ve sonuçta bu akıl ve zihniyetin yukarıdan aşağıya topluma nasıl etki ettiğini Osmanlı toplumunda sosyal, siyasî, kültürel, teknolojik, meslekî, kurumsal, ekonomik vb. bir çok alanda batılılaşma doğrultusunda meydana gelen dil değişikliklerini gösterebilmek bakımından bu bahiste bazı örnekler getirilebilir. Burada amaç, Tanzimat dilinin bütün özelliklerini ortaya koymak değil, dille değişim, [3] dille tarih, [4] dille toplum, [5] dille gerçeklik, [6] dille siyasî olaylar arasında bağıntılar olduğunu [7] düşünerek Osmanlı toplumunun dilinin değişmesi ve tabiatıyla din dilinin sekülerleşmesi bağlamında bazı örnekler getirmektir. [8]

Bilindiği gibi bir toplumun veya devletin bünyesinde meydana gelen siyasî, sosyal, hukukî, kültürel, psikolojik vb. değişimleri anlamanın en güzel, en kestirme yollarında biri o toplum veya devletin diline bakmaktır. Dili kendisine konu edinen çeşitli bilim dallarının, meselâ dilbilim (linguistik), göstergebilim (semiyoloji-semiyotik), dil felsefesi ve dil sosyolojisi gibi bilim dallarının verilerine göre dil-insan, dil-düşünce, dil-din, dil-grup, dil-toplum, dil-devlet, dil-hayat tarzı, dil-zihniyet ilişkileri çok  girifttir ve bunlar, birbirleriyle etkileşim içinde bulunurlar. [9] Din sosyolojisiyle, mukaddes dil ve özel terminoloji meselesi gibi ortak problemlere ve daha pek çok paralelliklere sahip olan dil sosyolojisinin kurucularından Wilhelm Von Humboldt’a göre, grup konuşarak dili meydana getirdiği gibi dil de grubun oluşmasına katkıda bulunur.1 [10] Yani dil bir yönüyle toplumun yansıması iken, öteki yönüyle de toplumu oluşturur. Siyasî toplumsallaşmada, kurulu bir düzenin sürdürülmesinde, yeni kurulan bir siyasî-sosyal düzenin meşrûlaştırılmasında, [11] toplumun biçimlenmesinde, sosyal grup ve kurumların, siyasî kurum ve kuruluşların kimlik kazanmalarında, kendilerini ifade etmelerinde dil çok önemli bir yere sahiptir.

Toplumsal aktörlerin ortaklaşa paylaştığı bir sistem ve dolayısıyla sosyalleşmiş bir yapı olarak dil, [12] toplumla birlikte ortaya çıktığı gibi toplum da dille birlikte ortaya çıkar. Dil ve toplumdan her biri diğerini içerir. [13]

Kısaca kültürün çok önemli aktarım unsuru olan dil olgusu, [14] toplumu anlamak için çok önemli bir öğe olarak karşımıza çıkmaktadır. Şu halde Tanzimat Dönemi Osmanlı toplum zihniyeti ve yapısının nasıl bir değişime uğradığını, Tanzimat’ın devlet düzeyinde gerçekleştirdiği değişimleri ve Tanzimat devlet aklını anlayabilmek için o dönemin diline, bu dilin önceki dönemlerin dilinden farklı yönlerine bakmak gerekmektedir.

Düşünce ve zihniyetin, bilgi anlayışının, devlet ve toplum pratiğinin değişimiyle birlikte Osmanlı Devleti’nde kültür ve dilde de bir değişimin vuku bulduğu görülmektedir. Bu önermede sözü edilen dil değişiminin, açıkça kendini göstermeye başladığı Tanzimat dönemi, dilde meydana gelen söz konusu başkalaşım ve dönüşümden dolayı, Divan Edebiyatı ve aruz vezni yerine, döneme adını veren Tanzimat kelimesinden mülhem yeni bir edebiyatın, Batı edebiyatını örnek alan Tanzimat Edebiyatı’nın doğmasına da neden olmuştur. [15] Özellikle siyasî akıl ve zihniyette ve bununla ilişkili olarak devlet yönetiminde meydana gelen değişimle birlikte dilde zorunlu olarak oluşmaya başlayan başkalaşım, belli bir zaman sonra istiklal kazanmış ve dönerek kendini üreten devlet ve topluma baskı yapmaya, onu etkilemeye ve dönüştürmeye, Tanzimat Devleti ve toplumunun bilgi sistemini değiştirmeye başlamıştır. Bu, dilin bir özelliğidir. [16] Siyasal ve toplumsal değişmeler, daima bir form ve anlamlama (signification) sistemi olan dilde [17] de semantik değişmeleri, anlam değişmelerini zorunlu kılar. [18] Bu zorunlulukla ortaya çıkan yeni dil, içinden çıktığı şartların toplumunu etkilemeye, hatta oluşturmaya başlar. [19] Bilindiği üzere kurumlar, bir kez inşa edildikten sonra kendi dinamiklerini geliştirerek adeta bağımsızlaşır ve sonuçta kendi bilinç düzeyleri üzerinde etkili olmaya başlarlar. [20] Dil de böyledir.

Tanzimat Dönemi’nde gerek devlet ve siyaset dilinde, gerekse çeşitli toplum kesimlerinin dilinde, geleneksel Osmanlı Türkçe’sinden farklı olarak bir dünyevileşme sürecinin izleri göze çarpmaktadır. Bu olgu, dil sekülerleşmesi olarak ifade edilebilir ve belki de Türkiye’de laikleşmenin temelinin ve ileri tarihlerde yaşanacak olan yapısal dönüşümün zemininin dildeki sekülerleşmede aranabileceği söylenebilir.

Tanzimat dilinin, Tanzimat öncesinden farkı ve günümüze kadar nasıl bir seyir takip ettiğini görmek bakımından, kendisi de dilde sadeleşmenin öncülerinden olan Cevdet Paşa’nın (ö. 1895) şu cümleleri önemli ipuçları ve ayrıntılı veriler getirmektedir:

“Eslâfımız, ‘çünki vezir oldun neylersin malı, neylersin canı’ derler imiş. Sonra can daha tatlı, daha kıymetli mi oldu bilmem, fakat o mertebe fedakarlık devirleri geçti. Reşid Paşa, ‘neylersin malı derim ammâ, neylersin canı diyemem’ der idi.

Sonraları mala muhabbet daha ziyade arttı. “Mal canın yongasıdır” sözü mesel-i sâir oldu. Ahlak bozuldu. Sermaye-i sıdk u istikamet azaldı. Sahîhan sadık ademlere nedret geldi.” [21]

Bu metin semiyolojik çözümlemeyle okunmak [22] istendiğinde denilebilir ki Tanzimat gerçekliğinin bir taslağı ve bir tasarımını sunan bu cümleler, [23] dil-siyaset, dil-ahlak ilişkisi çerçevesinde Tanzimat’la birlikte gelen dil değişimini, zihniyet, siyaset ve ahlak olguları bağlamında, bir darb-ı meselin hayat serüveniyle tasvir ederek açık bir biçimde ortaya koymaktadır. Esasen burada dil sosyolojisi yapan Cevdet Paşa, Tanzimat’ın mimarlarından Reşid Paşa örneğinden hareketle yönetici seçkinlerin, Tanzimat öncesi yöneticilerinden farkını ve bu farkın daha sonraları başka farklara nasıl yol açtığını, toplumda ahlakî değişimin ne yönde seyrettiğini, sözlerin toplumsal ve tarihî bağlamını vererek izah etmektedir.

Tanzimat diliyle ilgili öncelikle belirtelim ki diğer alanlarda olduğu gibi dilde de değişim veya yenilik siyasî sahnede devlet dilinde başlamış, pek çok kelime ve kavram değişime uğrarken bir çok modern kavram da Türkçe’ye girmiş ve söz konusu değişim zaman içinde yukarıdan aşağıya doğru yayılarak toplumun dilini değiştirmiştir. Siyasî sahada ortaya çıkan dil değişmeleri nedeniyle başlangıçta pek çok kavramın içi, Tanzimat Devleti’nin devlet anlayışına paralel, modern bir davranış tarzı olarak siyasî mülahazalarla doldurulmuştur. [24] Bu durum, bir yönüyle dinin siyasî düzlemde güç kazanması gibi görünürken diğer yönüyle dilin siyasallaşmasını ve giderek toplumun politikleşmesini, dile yüklenen Batı’ya özgü siyasal anlamlar nedeniyle dilin anlam yapısının sekülarizasyonunu getirmiştir.Dilde bilinçli değişim hareketi her ne kadar Tanzimat’la başlasa da [25] Tanzimat’tan önce gerileme ve çöküşe dur demek için yapılmaya çalışılan reform çabalarında da -diğer alanlar gibi öne çıkmamakla birlikte- doğrudan doğruya dile yönelik çalışmalar da yapılmıştır.

Mesela III. Selim döneminde yapılan çevirilerle dilde meydana gelen değişim kıvılcımları dikkat çekmektedir. [26] III. Selim zamanında Mütercim Asım’ın Farsça’dan yaptığı Burhan-ı Kâti’ adlı lügat çevirisi, Türkçe açısından mühim bir gelişmedir. Aynı mütercim II. Mahmud’a Kâmûsu’l-Muhît tercümesini takdim etmiştir. Tanpınar’a göre “Bu tercümelerle hakikî Türkçe’ye doğru en umulmadık bir zamanda büyük bir adım atılmıştır.” [27]

Bu tercümelerle başlayan Türkçeleştirme faaliyetlerinin, II. Mahmud döneminde Tercüme Odası olarak kurumsal bazda meyve verdiğini görmekteyiz.  II. Mahmud döneminde kurulan ve bünyesinde Frenk etkisi hakim olduğu anlaşılan Tercüme Odası, Batı diline ait kavramların Türkçe’ye girişinde büyük bir etkiye sahip olmuştur. [28] Tercüme Odası’nın kuruluşunu izleyen birkaç yılda Bâbıâlî’deki kâtipler için Farsça ve Arapça hocası olma şartı gerektiren eski uygulamanın yürürlükten kaldırılması [29]   ise aslında Osmanlı Devleti’nin yönünü Doğu’dan Batı’ya çevirdiğinin işaretlerini vermekteydi.

Bu son noktanın, Türkçe’nin Farsça ve Arapça kelimelerin etkisinden kurtarılması ve söz konusu kelimelerden arındırılması düşüncesinin oluşmasına yardımcı olacağı aşikardır. Dille ilgili çabalar, gerek Tercüme Odasının faaliyetleri, gerek bu arındırma düşünceleri ve gerekse aşağıda sözünü edeceğimiz reform çabaları, zamanla Tanzimat’ın genç kuşağından itibaren dilin yapısı, formu ve alfabesiyle ilgili tartışmaların ortaya çıkmasına neden olmuştur. [30]

Çöküşten kurtulma arayışları içinde dilde meydana gelen değişimlerin önemli bir kaynağı, bizzat devletin dille ilgili çalışmaları ise, diğer önemli bir kaynağı da diplomasi yoluyla siyasî elitle birlikte kendini gösteren dil değişimidir. Batı’ya görevli olarak giden diplomatlar, orada kendileri için yeni olan bir takım siyasî-kültürel kavramlarla karşılaşmış ve Türkiye’ye gelirken onları da beraberinde getirmiş olabilirler. Özellikle gidip gördüklerini kaleme alanların etkisinin büyük olmuş olabileceği söylenebilir.

Aynı şekilde Batılı devletlerin Türkiye’deki diplomatları da Osmanlı Devleti’nin yöneticileriyle, özellikle Dışişleri görevlileriyle girdikleri resmî ve gayri resmî ilişkilerinde kendi kültürlerine özgü kavramların, Osmanlı yöneticilerine geçmesine neden olmuş olabilirler. Aynı bağlamda Avrupa ile yapılan resmî yazışmaların etkisinin olacağı da açıktır.

Tanzimat öncesi dil değişiminin önemli kaynaklarından biri de özellikle II. Mahmud döneminde açılan okullarda, öncelikle de Harbiye ve Tıbbiye’de alınan yabancı dil eğitimleri, tercüme ders kitapları, Avrupalı hocalar olarak ifade edilebilir. Kuşkusuz aynı hususlar Tanzimat Dönemi için de geçerlidir.

Tanzimat öncesi ve sonrası dilin değişim kaynaklarından bir diğeri ve belki de en önemlilerinden biri kuşkusuz matbaa ve basındır. Matbaanın Türkiye’de kurulmasıyla birlikte temel İslamî kaynakların dışında pek çok Türkçe eser basılmış ve bu eserler özellikle tercüme edilenler, Türkçe’yi etkilemiştir. Aynı şekilde ve en önemlisi de II. Mahmud döneminde basılmaya başlanan ilk resmî devlet gazetesinin etkileridir.

1856’dan sonra büyük meyveler verecek olan II. Mahmud ve Tanzimat Dönemleri gazeteciliği, Türkçe’nin sadeleşmesi, pek çok Batılı kavramın Türkçe’ye geçmesi gibi hususlarda etkisini göstermiştir.

Tanzimat öncesi yenilik çabalarında olduğu gibi Tanzimat Dönemi yenilik faaliyetlerinde de dil değişiminde mühim bir kaynak, kanaatimizce Fransız Devrimi’dir. Fransız Devrimi, III. Selim’in Hilafet-saltanatından itibaren Türkçe’yi ve Osmanlı devlet zihniyetini etkilemiştir.

Daha önce de vurguladığımız gibi III. Selim döneminde de Devlet resmen Fransız İhtilali’ni yermiş, angient regime’in yerine kurulan Fransız devlet düzenini Modern/Yeni Düzen anlamında Nizam-ı Cedid olarak adlandırmış ve bu düzeni, özellikle din-devlet ayrımını getirdiği için tehlikeli ilan etmiş olduğu halde kendi kurmak veya reorganize etmek istediği düzeni de aynı isimle Nizam-ı Cedîd olarak adlandırmıştır. Bu çelişkili bir durum olmakla birlikte, devletin bilinç altında Fransız İhtilali’ne olumlu bir yer verdiğini ve Fransız Devrimi’yle gelen yeni-modern düzene öykündüğünü göstermektedir. Bu bilinç altı benimseme, Tanzimat’la birlikte bilince çıkmaya başlamıştır.

III. Selim’le birlikte Fransa örnek alınarak isimlendirilen reform çabaları, tepki toplayarak geniş bir muhalefeti karşısında bulmuş ve hemen başlangıcında uygulamadan kaldırılarak malum sonuçlarla yüz yüze gelmiştir; ancak Türkiye’de din-devlet ilişkisi ve ayrılığı kavramlarının da gündeme gelip tartışılmasına zemin hazırlamıştır. Osmanlı Devleti’nin, yeni Fransız düzenini reddederken reddediş gerekçesinde özellikle din-devlet ayrılığını zikretmesi ve bunun kendi dinleriyle uyuşmadığını vurgulaması, Osmanlı devlet geleneğini anlamak bakımından önemlidir. Fakat aynı zamanda din-devlet ayrılığı meselesi artık yazı ve söz diline girmiş, resmî kayıtlarda yerini almıştır. Bu, Tanzimat’ta Batı’nın daha çok taklit edilmesine katkıda bulunmuş olabilir.

Nizam-ı Cedîd kavramının olumsuz tepki alması nedeniyle bilindiği üzere, özellikle Sekban-ı Cedid’in başına gelenlerden sonra II. Mahmud ve Tanzimat dönemlerinde başka kavramlar seçilmeye özen gösterilmiştir. Manipülasyon amaçlı ve muhtemel bir meşrûlaştırım krizini önleyici mahiyette olan bu kavramların, “Güzel”, “Hayırlı”, “İyi”, “Muhamediyye” gibi nitelemelerle vasfedilmesi ilginçtir: Vak’a-i Hayriyye, Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye, Usûl-i Nizâm-i Müstahsene, Tanzimat, Tanzimat-ı Hayriyye, Usûl-i Tanzimat-ı Hayriyye, Mâdde-i Hayriyye, Nizâmât-ı Hasene, Deavât-i Hasene vb.  Gerçi resmî yazışmalarda usul-i cedîde-i hasene, nizamat-ı cedîde [31] gibi ifadeler kullanılmıştır; fakat reformları halka yansıtırken muhafazakar dil kullanmaya dikkat edilmiştir.

Özellikle II. Mahmud döneminden itibaren devlet kurumlarında yeni isimler belirmiştir. Yeni kurulan bakanlık, komisyon, meclis gibi kurum ve kuruluşlara verilen isimler ve bu kurum ve kuruluşların bünyesinde kullanılan bazı kavramlar Osmanlı Devlet yönetimine yeni girmişlerdi: Fen, maarif, nâfia, mektep, Dâhiliye Nezareti, Hariciye Nezareti, Maliye Nezareti, Ticaret Nezareti, Meclis-i Hâss-ı Vükelâ, Meclis-i Umûr-ı Nâfia, Karantina vb. Bu türden kavramlar, bizatihî isim oldukları kurum ve kuruluşlarla birlikte ilk bakışta önemli değişiklikler getirmiyor gibi görünse de aslında içerikleriyle birlikte devletin dönüşümünde önemli işlevler gördükleri kesindir.

Kısaca temas etmeye çalışılan Tanzimat öncesi dil değişimi dilin dönüşüme uğramaya başladığı Tanzimat Dönemi’nin oluşumunda rol oynamak bakımından kuşkusuz önemlidir. Fakat dildeki değişimin ciddî manada etkisini gösterdiği, dilde dünyevîleşmenin baş gösterdiği dönem, Tanzimat Dönemi’dir. Tanzimat Dönemi’nde dil değişimini anlamak için kurumsal bazda bir takım faaliyetlere bakmak faydalı olabilir.

Tanzimat’ın resmî politikaları içinde dil politikası önemli bir yer tutar. Bu noktada II. Mahmud döneminde kurulan Tercüme Odası, daha da işler hale getirilmiş ve faaliyetleri genişletilmiştir. Ayrıca ve en önemlisi de 1851’de Fransız Akademisi örnek alınarak resmen kurulan Encümen-i Dâniş’in [32] dil faaliyetleri çerçevesinde üstlendiği misyondur. Encümen-i Dâniş’in faaliyetleri çerçevesinde, İlmiyye’den gelen Cevdet Paşa’nın başrolü oynadığı dil çalışmalarını ve bu çerçevede mezkur şahsın Fuad Paşa ile birlikte yazdığı bir gramer kitabı Kavânîn-i Osmânî ile kendisinin yazdığı Tarih’i zikretmek mümkündür. Encümen-i Dâniş, Türkçe’nin sadeleştirilmesi doğrultusunda aldığı kararlar ve ortaya koyduğu uygulamalarla, Türkçe’nin Arapça ve Farsça’dan arındırılması çabalarına öncülük etmiştir. Önce dilde sadeleştirme ve Arap harflerinin daha kolay yazılabilmesinin yollarını araştırmak [33] (Akif Paşa, M. Reşid Paşa, Cevdet Paşa gibi) şeklinde kendini gösteren dil faaliyetleri, Arap harfleriyle soldan sağa yazı icadı çalışmaları (Hoca Tahsin Efendi), Arapça ve Farsça’dan dili arındırma faaliyetleri ile devam etmiş ve sonunda Arap harfleri ve yazısının cehaletin artmasına yol açtığı şeklindeki düşüncelerin (Münif Efendi-1828-1894) ortaya çıkmasına ve nihayet Avrupalılardan etkilenerek Latin harflerine geçilmesi doğrultusunda görüşler serdetmeye yol açmıştır. [34] Latin harfleri, Tanzimat sonrası ve Cumhuriyet dönemi dil değişimleri öncesi dönemde tartışılan bir konu olmuş, [35] önce 1876 Kanun-i Esasî’sinin 18. maddesinin Osmanlı Devleti’nin resmî dilinin Türkçe olduğuna ve devlet hizmetine gireceklerde Türkçe’yi bilmek gibi bir niteliğin gerekliliğine dair hüküm konmasının, sonra da Latin harflerinin kabulünün zeminini hazırlamıştır.

Esasen Tanzimat Dönemi (1839-1856) dil değişiminde sadeleştirme girişimleri özel bir önem taşımaktadır. [36] Gerek resmî yazışmalarda, gerek Encümen-i Dâniş’in çalışmalarında, gerek tercüme eserlerde ve gerekse gazete dili ve ders kitaplarında kendini gösteren sadeleştirme çabaları, yukarıda sözünü ettiğimiz sürecin başlamasına ve olayların gerçekleşmesine zemin hazırlamıştır. [37] Bu noktada önemli bir husus, Şeyhülislam dahil İlmiyye’nin de bu çalışmaların içinde bir şekilde yer almalarıdır. Bu çerçevede İlmiyye’den gelen Cevdet Paşa’nın çabaları bilinmektedir. Dilde sadeleşmeyi savunmuş olan Cevdet Paşa, Encümen-i Dâniş’in siparişiyle yazdığı Târîh’inde de sade bir dil kullanmış ve dilde sadeleşme çabalarının öncülüğünü yapmıştır. Târîh’inde belirttiği gibi Cevdet Paşa, “belîğâne ve münşiyâne” üslup yerine herkesin anlayabileceği bir dil tarzını benimsemiş ve bu tarzını, Kısas-ı Enbiya adlı kitabıyla da önemli ölçüde neticelendirmeye muvaffak olmuştur. [38] Gerek Türkiye’de modern tarihçiliğin oluşumuna zemin hazırlamış olan Cevdet Paşa’nın [39] sadeleştirme çabaları ve gerekse diğer sadeleştirme çalışmaları, bilgi-havas ve bilgi-avam ilişkisi veya tartışmasını gündeme getirmekle birlikte, bilginin vulgarizasyonunu veya avamîleştirilmesini ortaya çıkarmış olmak bakımından önemlidirler. Bu olgu, bilginin seçkin üst zümreye hitap etmekten çıkıp halka ulaştırılmasını, basitleştirilerek halkın seviyesine indirilmesi, yani kitleselleşmesi veya kitleselleştirilmesi anlamındadır. Bu çerçevede Tanzimat’la birlikte İslam dünyasında ve Türkiye’de ortaya çıkan şey, bilginin düzleştirilerek avamın seviyesine indirilmesidir. Temelde siyasî bir problem olarak görülen bilimin ve bilginin halka mal edilmesi olgusunda [40] bir indirgeme söz konusudur. Bilginin halkın seviyesine indirilmesi, aslında farklı derecelerdeki algılamaların asgariye indirilmesidir. [41]  

Modern bir olgu olarak bilginin kitleselleştirilmesi veya avamileştirilmesi, büyük ölçüde kitle iletişim araçları ve eğitim yoluyla sağlanır. Tanzimatçılar, bilginin sadeleştirilmesi çabalarında her iki kanalı da kullanmışlardır. Bilgiyi halkın düzeyine indirme çabalarıyla Tanzimat Devleti, Tanzimat politikasına bağlı olarak bilgileri halka yaymak ve bu yolla halkı kendilerine tâbi kılmak, [42] batılılaşma çerçevesinde gerçekleştirmeyi hedeflediği ve yeni ambalaj ve reformlar içinde sunmaya çalıştığı yenilikleri, halka kabul ettirmek, Batılı tarzın yaygınlaştırılması sırasında ortaya çıkan veya çıkması muhtemel direnç ve itirazları kırıp etkisizleştirmek, Ulema’nın bilgi ve ilim gücüyle halk üzerindeki etkilerini zayıflatmak ve dolayısıyla yönetimdeki ağırlıklarını azaltmak olarak özetlenebilecek bir dizi birbirine bağlı planları gerçekleştirmek amacını taşımış olabilir. Cevdet Paşa’nın ifadesiyle:

“Reşid Paşa takımının efkarı neşr-i maârif ve ta’mim-i terbiye ile devleti usûl-i cedîde-i Avrupa’ya tevfikan tanzim etmek hususu idi. Efkar-ı atîka ashabı ise buna nazar-ı adâvet ile bakarlardı...” [43]

Tanzimat Dönemi’nde kurumsal düzlemde dil değişimleri çerçevesinde işaret edilmesi gereken bir konu da fermanların lakab ve ünvanlarının değiştirilmesiyle ilgilidir. Islahat Fermanı’nın ilanından önce “öteden beri Ferman-ı Âlîlere derc olunagelen elkab ve ünvanların tebdiliyle icâb-ı vakt u hale enseb ünvanlar vaz’ u ihdas olunması için Hariciye Nazırı Fuad Paşa ve Beylikçi Afîf (Bey) ile fakîrden (Cevdet Paşa’dan) mürekkep bir komisyon teşkil kılınmış ve hatta bir def’a akd olunmuş iken Kars’ın istilası haberi varit olarak bu iş ta’ahhür etmiş idi. Fuad Paşa her hususta ihtiraât ve ihdasâtı sever bir zat olmağla Fermanların elkabını dahi tebdile merak etmiş idi. Halbuki Islahat Fermanı’nın ilanı Ehl-i İslam’a ziyade dokunacağından bu sıra Fermanların tebdil-i elkabiyle dahi uğraşmak münasip değildi. Binaenaleyh bundan feragat olundu.” [44]

Bu olay göstermektedir ki Tanzimat yönetimi dilde modernizasyon konusunda bilinçli hareket etmiştir ve modernizasyon noktasında işi, fermanların lakap ve isimlerini değiştirerek dilin biçimsel yapısını değiştirmeye kadar götürmüştür.

Tanzimat Dönemi’nde dille ilgili hususlardan biri de daha önceki dönemlerde, özellikle II. Mahmud döneminde olduğu gibi yönetimde yeni oluşturulan kurum ve kuruluşlar çerçevesinde kullanılan isim ve ifadelerdir. II. Mahmud dönemindekilere ilave olarak meselâ; Ziraat nezareti, Meclis-i Maarif-i Umûmiyye, Mekâtib-i Umumiyye Nezareti, Meclis-i Meadin, Dârulfünûn, Ebe mektebi gibi bakanlık, meclis, mekteb vb. çeşitli kurum ve kuruluşlar açılmış ve bunlar, aldıkları isimlerle birlikte dilin değişmesine katkıda bulunmuşlardır.

Bunların dışında tercüme eserler, yabancı dil dersleri, sıkı diplomasi ilişkileri, Batılı hocaların okullarda ders vermeleri, resmî uluslararası yazışmalar, kuşkusuz Tanzimat dilinin oluşmasında etkili olan faktörlerdir.

Tanzimat dilinin oluşmasında ve bunun nisbeten seçkinlerin dışına çıkarak halka ulaşmasında etkili olan en önemli araç, elbette gazetelerdir. Reformların önemli taşıyıcılarından olan gazeteler, Tanzimat sürecinde Batılı terim ve kelimelerin Türkçe’ye girmesinde, Türk dilinin vulgarizasyon ve sekülarizasyonunda, [45] önemli rol oynamışlardır. Bu dönemlerde özellikle gazeteler vasıtasıyla abluka, konstitüsyon, banka, kavânîn-i mevzûa, borsa, liberaller, radikaller, poliçe, serbestiyet, nutuk, muzika, meclis, millet meclisi, ihtilal, cumhur, cumhuriyet, cumhur reisi, parlamento meclisi, müttefik, isyan, imtiyâzât gibi kelimeler yavaş yavaş bugünkü anlamlarında Türkçe’de kullanılmaya başlamışlardır. [46]

Orhan Koloğlu’nun verdiği bilgilere göre 1828-1867 yılları arasında resmî (Vekayi-i Mısriyye/Takvim-i Vekayi’), yarı-resmî (Cerîde-i Havadis/Rûznâme-i Cerîde-i Havadis) ve özel (Tercüman-ı Ahval/Tasvir-i Efkar) gazeteler aracılığıyla Türkçe’ye giren 331 kavram ve sözcükten 210’u Batıdan aynen alınmış, 27’si ek ya da sözcüklerle tamamlama yoluyla Türkçeleştirilmiş, 94’ü ise Türkçe sözcüklere Batılı bir içerik katarak kullanılmıştır. Ayrıca bunların %35’i toplumsal yapı, dünya görüşü, siyaset ve bilim; %26’sı yeni teknoloji ve malzemeler; %23’ü yeni meslek, görev ve kurumlar; %11’i ekonomi, maliye, ticaret ve %5’i gündelik hayat ile ilgilidir. Bu sıralama Tanzimat felsefesine de ters düşmez; öncelikle çağdaş dünyanın (onu temsil eden Avrupa’nın) toplumsal ve siyasal özellikleri benimsenmiştir. Bunlarla ilgili yeni meslek, görev ve kurumlar da hesaba katılırsa %58’lik bir orana varılır ki bunda Tanzimat’ta ilk hamlede devlet eliyle yapılan değişmenin yansımasını buluruz. Ekonomi, maliye ve ticaret alanıyla ilişkisi yadsınamayacak olan yeni teknoloji ve malzemeler birlikte hesaplanırsa, %37 gibi bir oranla Tanzimat’ın diğer temeli olan liberal ekonominin etkisinin önemi orta yere çıkar. Gündelik hayatla ilgili yüzdenin azlığı ise şaşırtıcı değildir. [47] Ancak bu alandaki dil değişimi kısa bir zaman içerisinde yoğunluğunu arttırarak devam edecek ve yukarıdan aşağıya yavaş yavaş topluma sirayet edecektir.

Bunların gazete diliyle sokulduğu düşünüldüğünde diğer alanlarla birlikte ortaya çıkan değişimlerin büyüklüğü ortaya çıkmaktadır. Aynı şekilde Batı’nın etkisiyle Türkçe’ye giren pek çok kelimenin de hemen kabul gördüğü anlaşılmaktadır. [48]

Nihayette Tanzimat Dönemi’nde Türk dilinde, özellikle de nesrinde değişiklik daha ziyade resmî dilde başlar. Bu dönemdeki gazeteler (Takvim-i Vekayi’ ve Ceride-i Havadis) de resmî olduğu ve sayıldığı için bunlardaki değişim de resmî alana dahil edilebilir. Gazetelerde kullanılan bazı kelimelere bakıldığında Batı etkisinin ne kadar yoğun olduğu görülür: Ministroca (bir nazıra yakışacak tarzda), palais (sahilhane), epe (Padişah’ın hediye ettiği merasim kılıçlarını ifade etmek için Takvim-i Vekayi’ bu kelimeyi kullanmaktadır) gibi kelimeler [49] bu bağlamda zikredilebilir.

Tanzimat Dönemi’nde Batı’dan ödünç alınan veya esinlenerek uydurulan bazı kelime ve kavramlar, bağlamı olmadan rast gele ve çabucak Türkçe’ye sokulurken, bazıları da ortaya çıkan yeni modernleşme şartlarıyla uyumlu olarak ve Batı’yla entegrasyon nedeniyle dilimize sokulmuştur. Bu noktada en iyi örneklerden biri, buhran kelimesi olabilir.

Geleneksel Osmanlı zamanlarında krizi bilmeyen Osmanlı Devleti ve toplumu, ekonomik darboğaz ve malî bunalım yaşamaya başladığında 1267/1851 yılında kriz kelimesiyle tanışmıştır. Kriz kelimesinin Türkçe karşılığı olarak buhran kelimesi bulunmuş ve ondan sonra bu kelime kriz karşılığı olarak kullanılmıştır. [50]

Fabrika kelimesinin Türkçe’ye yerleşme şekli de ilgi çekicidir: Eskiden işyeri, destgah anlamlarına gelen kârhâne sözcüğü kullanılırken Tanzimat zamanlarında modern bilinç ve anlayışa paralel olarak fabrika kelimesi, onun yerine geçmiştir. Fabrika, Batı’nın sanayi alanındaki en çarpıcı simgesiydi. Yüksek bacası tüten yapıların o dönem Türk düşünürüne ve yöneticilerine etkisi güçlü olmuştur. [51]

Tanzimat ideolojisinin, Avrupa sivilizasyonu idealine uygun olarak ithal ettikleri bir kavram da  terakki kavramıdır. Geleneksel Osmanlı tarih ve zaman görüşünün değişmesine vesile olan bu kavram, modern Türkiye Cumhuriyeti’nin önemli bir sloganı olan “Muasır medeniyet seviyesine ulaşmak” gibi bir noktaya gelinmesinde temel taşlardan biri olmuştur. Avrupa’nın ilerleme fikrinin karşılığı olarak terakkî kavramıyla [52] birlikte ilericilik ve ilerlemeci-dünyevî tarih anlayışı, dinî kaynaklı devrevî, sarmal vb. tarih görüşünün yerine geçmeye başlamıştır. Tarih anlayışında bu şekilde gerçekleşen değişim, kısa zamanda somut etkisini göstermiş ve Osmanlı Devleti, malî muamelelerde Hicrî tarih yerine Rumî takvime geçerek [53] Batı zaman çizgisine ayak uydurmaya çalışmıştır. Tanzimat’la birlikte terakki kavramının Türk ve Osmanlı siyasetine yeni bir anlayış getirdiğini de belirtmek gerek. Bu anlayışa göre muasır medeniyet seviyesine çıkmak için çabalayan devlet ve modernleşmeci yöneticiler, ilerici, Cevdet Paşa’nın ifadesiyle usûl-i  cedîde-i Avrupa yanlısı [54] veya efkar-ı cedîde ashabı, [55] devlete muhalefet eden muhafazakar veya başka kanatlar ise gerici, Engelhardt’ın ifadesiyle vasıta-i irtica, [56] Cevdet Paşa’nın ifadesiyle efkar-ı atîka ashabı [57] veya taassub-i bârid ashabıdırlar. [58]

Ödünç alınan ilim (çoğulu ulûm) ve fen (çoğulu fünûn) sözcüklerinin muhtevaları ve anlam yapıları da Osmanlı-İslam toplumunun kültürel değişiminde büyük rol oynamıştır. [59] Pozitivist bakış açısından etkilendikleri anlaşılan Tanzimatçı Aydınları cezbeden modern bilim, ithal edilerek İslam kültüründeki ilim kavramıyla özdeşleştirilmiştir. II. Mahmud zamanından itibaren yeni bilgi ve teknikler için ilim yerine fen terimi kullanılmaya başlamış, fennî işler için nâfia kavramı yerleşmiştir. [60] Bütün bu olanlar ise aydınlanmacı pozitivist, rasyonalist, terakkici-evrimci bilim anlayışının İslam dünyasındaki ilim ve bilgi anlayışının yerine geçmesi ve Ulema yerine Münevver’in (aydın) ortaya çıkması demektir.

Tanzimat Dönemi’nde dilinin değişimi bağlamında ele alınması gereken kavramlardan biri de vatan kavramıdır. İzledikleri Osmanlı(cı)lık politikasından, Batı milliyetçiliğinden etkilendikleri anlaşılan Tanzimatçılar, vatan kavramının Türkçe’ye Batı’daki anlamıyla girmesinde rol oynamışlardır. Bunu gerek kavramın Tanzimatçılar tarafından kullanılmaya başlamasından, gerekse Cevdet Paşa’nın Gayrimüslimlerle Müslümanların birlikte askerlik yapmaları olayıyla vatan kavramı arasındaki ilişkiye dair değerlendirmesinden [61] çıkarıp anlamak mümkündür. Gerçi Cevdet Paşa, vatan kavramının Müslümanlar arasında tutmayacağını, etkili olmayacağını belirtse de böyle bir tartışmaya girmiş olması, milliyetçiliğin Türkiye’deki izlerini göstermesi açısından önemlidir. Eskiden Müslümanlar arasında vatan, kişinin doğduğu yeri, “askerin köylerindeki meydanlar”ı [62] ifade ederken Tanzimat’la birlikte gerek sözlüklerde, gerekse basında, Batı’daki gibi siyasî anlamında kullanılmaya başlanmıştır. [63]

Vatan kelimesi değişiyor ve batılılaşıyorsa, millet sözcüğü de değişiyor, batılılaşıyor demektir. Millet kavramı Klasik Osmanlı’da dinî manada çeşitli din mensubu cemaatleri ifade etmek üzere kullanılırken III. Selim döneminden itibaren yavaş yavaş Batılı anlamda kullanılmaya başlamış ve Tanzimat Fermanı ile birlikte açıkça Batılı bir millet kavramı oluşmuştur. Hem vatan, hem de millet kavramları Gülhane Hattı’nda karmaşık bir anlamla kullanılmışlarsa da aslında bu vatancılık ve milliyetçiliğin kavramları olarak kullanılmaya başlamaları demektir. [64]

Hürriyet de önemli anlam değişikliklerine uğrayan kavramlardandır. Hürriyet kavramı geleneksel İslam anlayışında esirliğin/köleliğin karşıtı ve hür ise esir/köle kelimelerinin karşıtı [65] iken, Tanzimat’la birlikte tüm siyasî özgürlüklere sahip olma anlamında kullanılmaya başlamıştır. Önce serbestiyet kelimesi kullanılmış, zamanla bu kelimenin aşağılayıcı anlamda kullanılması sonucu hürriyet kavramı kabul görmüştür. [66] Hürriyet kavramının ilgi çekici bir şekilde 1256/1840 tarihli Ceza Kanunu’nda Hürriyet-i Şer’iyye şeklinde kullanıldığını görmekteyiz.

Hürriyet kavramının, 18. yüzyıl Fransa’sının din ve Kilise karşıtı fikirlerinden çıktığı [67] düşünüldüğünde, Tanzimat Dönemi’nde devlet ve toplumun Batı’nın etkisiyle kendi geleneğinde var olan kavramların muhtevasını nasıl değiştirdiği daha iyi anlaşılacaktır.

Bu noktada bir çok kavram veya sözcüğün, Batı’dakilere benzetilerek yeni bir içerik ve formla kullanıldığını zikretmek gerek. Orhan Koloğulu’na göre Tanzimat Dönemi’nde eskinin İslam dışında mükemmeliyeti kabul etmeyen anlayışına karşılık yeni bir değerlendirme ölçüsü sunulmaktadır. “Medeniyet-i hikmet üzerine mübtenî olan memleketler”, “Heyet-i medeniyye”, “Düvel-i mütemeddine”, “Alem-i temeddün” deyimleri açıkça Avrupa örneğini göstermektedir. Alışılmış Asr-ı saadet özlemi yerine Asr-ı sanayi, asr-ı terakki hedefi konmaktadır. Bu yaklaşımın tamamlayıcısı olarak “eskilik taraftarı” ve “halihazırın muhafazakarı”diye nitelenenlerin karşısına “efkar-ı cedîde”, “teceddüd usûlü”, “terakki taraftarları” olanlar çıkarılmaktadır. Bunların yanı sıra hak el-nâs, hakk-ı tabiî, serbestiyet, intihap, ihtilal, inkılap, vatan, vatandaş, vatanperver sözcüklerine kademe kademe yeni anlamlar verildiği fark edilmektedir. Batı’nın başlıca kurumu olan Meclis-i mebusan ve halkla özdeşleşen rejim olarak Cumhur’un (bazen de Cumhuriyet) ve buna bağlı olarak Reisicumhurun son derece yoğun olarak kullanımına rastlamaktayız. Tabii rejimin temelini oluşturan Konstitüsyon (anayasa) da o derece yoğun kullanılmaktadır. [68]

Görüldüğü gibi pek çok kavram veya kelime, tarihî, bölgesel ve sosyal bağlamlarından koparılarak alınmış ve Türkçe’ye, Osmanlı toplumuna aktarılarak dilde bir değişim ve farklılaşımın oluşmasına neden olmuştur. Batı’nın askerî ve kültürel tehdidine bir tepki olarak gelişen Reform Hareketi, zamanla savunmacı psikolojiye ve bu da kopyalama mantığına yol açmıştır. Bunun bir sonucu olarak da zamanın Avrupa düşüncesi ve siyasetine önderlik eden ilkeleri ifade eden kavramlar taklit veya iktibas edilerek Osmanlı toplumunun kendi kavramları değişik biçimlere sokulmuş veya yeniden yorumlanmıştır. [69]

Yaptıkları çalışmalardan dile önem verdikleri anlaşılan ve modernleşme çabalarının gerçekleşmesinde dilin çok önemli olduğunu bildikleri anlaşılan Tanzimatçılar, kavânîn-i cedîd, kavânîn-i müsessese, hürriyet, imtiyâzât-i tabîiyye, hukuk-i tabiiyyet, vatandaş, müsâvât, terakkiyât-ı milliye, hubb-i vatan, millet [70] gibi kavramları belki çok çekici bulduklarından kolayca benimseyerek  Türkiye şartlarında siyasî dile aktarmış ve sık sık kullanarak da yaygınlaştırıp genel dil içinde meşrûluk kazandırmışlardır. Ancak Tanzimat Aydınları tıpkı İslam dünyasının diğer bölgelerindeki Batıcı veya İslamcı aydınlar, sözgelimi Mısır düşünürleri gibi söz konusu kavramların Batı devletlerinde hakim olan paradigmanın veya paradigma değişimin nihayete erdirilmesinin bir ürünü olduklarını ve dolayısıyla kendi dünyalarında yerli yerine yerleştirilebilmeleri için aynı veya benzer tarihî ve kültürel şartların oluşması gerektiğini ya da kendi kültürlerini ve geleneksel değerlerini bir kenara atıp onları bağlamlarıyla birlikte getirmeleri gerektiğini anlamamış gibiydiler. [71]

Açıktır ki dil, varlığı aksettirir. Bir dile dışarıdan yabancı bir takım kavramların sokulması, sadece kelimelerin tercümesini değil, fakat daha ziyade yabancı bir dünya görüşünün üst sistemine ait sembolik formların tercümesini ifade eder. Böyle bir şey ise, dilin yapısında bozulmaya, zihni karmaşaya yol açar. Tanzimat Dönemi’nde Türkçe’ye aktarılan pek çok kelime ve kavram da, Osmanlı toplumunun sahip olduğu kavramlar dizgesine ait bir çok kelimenin anlamlarında karmaşa ve ikilik oluşturmuştur. [72]

Tanzimatçıların Batı’dan ödünç alarak Türkçe’ye soktukları önemli kavramlardan biri de, Tanpınar’ın Tanzimat ideolojilerinden biri olarak ifade ettiği [73] medeniyet’tir. Tanzimat’ın büyük hedeflerinden biri, Avrupa’nın temsil ettiği medeniyet seviyesini yakalamaktı. [74] Sivilizasyon (civilisation) kelimesinin karşılığı olarak medeniyet, temeddün, ünsiyet, mesûniyet veya asıl haliyle civilisation, gerçekten de Tanzimat’ın ideolojisi detirtecek ölçüde çok sık kullanılmış ve çok yüceltilmiştir. Herhalde Şinasi’nin M. Reşid Paşa için söylediği “medeniyet rasulü” ifadesini [75] de bu çerçevede ele almak gerek. S. Rıf’at Paşa, M. Reşid Paşa, Alî Paşa, Münif Paşa, Sami Efendi gibi aydınların yazılarında, Fermanlarda, hep sivilizasyona ve onun tariflerine rastlanır. [76] Her halükarda kavramın içinde, Batı medeniyetinin geniş bir yerinin olduğu anlaşılmaktadır. Bu durum, medeniyetin batıcılıkla eş anlamlı olarak algılanmasına neden olmuştur. Zamanla batıcılığa karşı çıkmak medeniyete karşı çıkmakla eşdeğer görülmeye başlanmıştır. [77]

Yenileşme zamanlarında, özellikle de Tanzimat Dönemi’nde Osmanlı tarih ve kültürünün muhtevası üzerinde etkili olmuş olan dil değişimi, ilimden bilime, fıkıhtan hukuka, buhrandan krize, kârhâneden fabrikaya vs. geçişlerle Osmanlı Devleti ve toplumunun hangi yönde seyrettiğini göstermiştir. Tanzimat’ın kültürel değişimi çerçevesinde var olan göstergeler, gösteren ve gösterilenleriyle, muhteva ve formlarıyla dilde ciddî dönüşümlerin yaşandığını, batılılaşma ve dünyevîleşmenin başladığını, bu değişimlerin de sosyal hayatın diğer alanlarıyla etkileşim içinde olduğunu gözler önüne sermektedir. Fakat Tanzimat Dönemi’nde dilde meydana gelen değişim, siyasal ve toplumsal gidişata hemen ve doğrudan etkide bulunmuş da değildir. Ancak eski dokunulmaz kurumların yıkılarak yerlerine Batı kaynaklı kurum ve kuruluşların ikame edilmesine, dilde arınma çabalarına, dilin dünyevîleşmesine ve batılılaşmasına, sonuçta zihniyetle devlet yönetiminin laikleşme yönünde değişen bir sürece girmesine  zemin hazırlamıştır. [78]

 

KAYNAKÇA

 

AKYILDIZ, Ali, Tanzimat Dönemi Osmanlı Merkez Teşkilatı’nda Reform (1836-1856), Eren Yay., İst. 1993

ALKAN, Türker, Siyasal Toplumsallaşma, KBY., Ankara 1979

ATTAS, S. Nakib, İslâm, Sekülerizm ve Geleceğin Felsefesi, Çev. M.  Erol  Kılıç, 2. bs., İnsan Yay., İst. 1995

BENVENISTE, Emile, Genel Dilbilim Sorunları, Çev. Erdim Öztokat, YKY., İstanbul 1995

BERGER, Peter L.-LUCKMANN, Thomas, “Sociology of Religion and Sociology of Knowledge”, Sociology of Religion, Ed. Roland Robertson, Penguin Books, England 1971

BERGER, P. L.-BERGER, B.-KELLNER, H, Modernleşme ve Bilinç, Çev. C. Cerit, Pınar Yay., İstanbul 1985 

 BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Doğu-Batı Yay., İstanbul ty.

CABİRİ, Muhammed Abid, Arap Aklının Oluşumu, Çev. İbrahim Akbaba,  İz Yay., İstanbul 1997

CEVDET PAŞA, Ma’ruzat, Haz. Yusuf Halaçoğlu, Çağrı Yay., İstanbul 1980

–––––,    Târîh-i Cevdet, c.1-12, 2.bs., Matbaa-i  Osmâniyye, Dersaâdet 1309

–––––,    Tezâkir, Haz. Cavid Baysun, 1-4 (1-40), 2. bs., TTKY., Ankara 1986

–––––,    Tezâkir, Haz. Cavid Baysun, c.4, 3.bs., TTKY.,  Ankara 1991

DAVISON, Roderic H., Osmanlı İmparatorluğu’nda Reform 1856-1876, c.1, Çev. O. Akınhay, Papirüs Yay., İst. 1997

ENGELHARDT, Türkiye ve Tanzimat,  Devlet-i Osmaniye’nin Tarih-i Islahatı, Çev. Ali Reşad, Kanaat Kütüphanesi, İstanbul 1328

ERKMAN, Fatma, Göstergebilime Giriş, Alan Yay., İstanbul 1987

ERYILMAZ,  Bilal, Tanzimat ve Yönetimde Modernleşme, İşaret Yay., İstanbul 1992, s. 248

FATMA Aliye, Cevdet Paşa ve Zamanı, 1332

FEROZE, Muhammed R., “Laiklikte Aşırılık ve Ilımlılık”, Çev. Davut Dursun, Türkiye’de İslâm ve Laiklik, İnsan Yay., İstanbul 1995

FINDIKOĞLU, Z. Fahri, İçtimaiyat, Hukuk Sosyolojisi, İstanbul Ü. İktisat F. Yay., İstanbul 1958

GADAMER, H. G., “İnsan ve Dil”, Yolcular, Sonbahar 1998, ss. 29-36

GÖKALP, Ziya, “İlm-i İçtima’ Dersleri”, Haz. Bedri Mermutlu, Türk Sosyoloji Dergisi, Yıl: 1, Sayı: 1, Yaz 1995, ss. 119-149

GÖKBİLGİN, Tayyip, “Babıâli”, MEBİA., c. 2, İstanbul 1993

GÖNENSAY, Hıfzı Tevfik–BANARLI, Nihad Sami, Başlangıçtan Tanzimata Kadar Türk Edebiyatı Tarihi, Remzi Kit., İstanbul 1941

GÜVENÇ, Bozkurt, İnsan ve Kültür, 4. bs., Remzi Kit., İstanbul 1984

İNALCIK, Halil, “Tanzimat’ın Uygulanması ve Sosyal Tepkiler”, Belleten, c. XXVIII, no: 112, Ankara Ekim 1964, s. 623-690

KARA, İsmail, İslamcıların Siyasî Görüşleri, İz Yay., İstanbul 1994

________,  “Tarih ve Hurafe, Çağdaş İslam Düşüncesinde Tarih Telakkisi”, Dergâh, c. IX, Sayı: 105, Kasım 1998, s. 1, 19-26

KARAL, Enver Ziya, “Tanzimat’tan Sonra Türk Dili Sorunu”, TCTA., c. 2, İletişim Yay., İst.1985, ss. 314-332

_______, “Tanzimattan Evvel Garplılaşma Hareketleri”, Tanzimat I,           Maarif Matbaası, İstanbul 1940, s. 13-30

–––––,    Osmanlı Tarihi, Nizam-ı Cedid ve Tanzimat Devirleri (1789-1856), c. V, 5. bs., TTKY.  Ankara 1988

–––––,    Osmanlı Tarihi, Islahat Fermanı Devri (1856-1861),  c. VI,  4. bs.,   TTKY.,  Ankara 1988

KILIÇBAY, Mehmet Ali, “Osmanlı Batılaşması”, TCTA., c. 1, İletişim Yay., İstanbul ty. ss. 147-152

KOLOĞLU, Orhan, “Osmanlı Basını: İçeriği ve Rejimi”, TCTA., c. 1, İletişim Yay., İstanbul ty., ss. 68-93

–––––,    “Türkçe-Dışı Basın”, TCTA., c. 1, İletişim Yay., İstanbul ty., ss. 94-98

_______, “İlk Gazetelerimiz Aracılığıyla (1828-1867) Dilimize Giren Batı Kavram ve Sözcükleri”, XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara: 5-9 Eylül 1990, c. ıv, TTKY., ss. 1945-1964

LEWIS, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Çev. Metin Kıratlı, 4. bs., TTKY., Ankara 1991

MARDİN, Şerif, “Şerif Mardin’le Söyleşi” (Söyleşiyi yapan: Cüneyt Ülsever), Yeni Ufuk Gazetesi, 16 Haziran 1997, Yıl:1, Sayı: 2, s. 8    

ÖZDEM, Ragıb, “Tanzimat’tan Beri Yazı Dilimiz”, Tanzimat I, Maarif Matbaası, İstanbul 1940, ss. 859-931

PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, MEBY., İstanbul 1993

RİFAT, Mehmet, Gösterge Avcıları, YKY.,  İstanbul 1997

___________, Homo Semioticus, YKY., İstanbul 1993

SAUSSURE, Ferdinand de, Genel Dil Bilim Dersleri, Çev. Berke Vardar, Birey ve Toplum Yay., Ankara 1985

SEZER, Baykan,  Toplum  Farklılaşmaları  ve  Din  Olayı,  İÜEFY.,  İstanbul  1981

TUNA, Korkut, Batılı Bilginin Eleştirisi Üzerine, İÜEFY., İstanbul 1993

TURNER, Bryan S., Max Weber ve İslam, Eleştirel Bir Yaklaşım, Çev. Yasin Aktay, Vadi Yay.,           Ankara 1991

TÜRKÖNE, Mümtaz’er, Siyasî Bir İdeoloji Olarak İslamcılığın Doğuşu, 2. bs., İletişim Yay., İstanbul 1994

UÇAR, Şahin, Tarih Felsefesi Meseleleri, Nehir Yay., İstanbul 1997

ÜLGENER, Sabri F., Darlık Buhranları ve İslâm İktisat Siyaseti, Mayaş Yay., Ankara 1984

VARDAR, Berke, Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara, 1982

WACH, Joachim, Din Sosyolojisi, Çev. Ünver Günay, İFAV Yay., İstanbul 1995

WATT, W. Montgomery, Islamic Political Thought, Edinburgh University Press, Edinburg 1998

WITTGENSTEIN, Ludwig, Tractatus Logico-Philosophicus, Çev. Oruç Aruoba, YKY., İstanbul 1996