OSMANLI KANUNNAMELERİNDE TUZ VE TUZ KÜLTÜRÜ

Doç.Dr.Ahmet CİHAN*

Abstract

This paper, examines salt and salt culture in the viewpoint of the Ottoman Codes. In this study, first of all, codification problems during the classical ages of  the Ottomans is analysised. Then, management of saltpan; production, transportation, commerce and taxation of salt is discussed in viewpoint of the Ottoman Codes.

 

GİRİŞ

Balıkçılıktan dericiliğe, zeytincilikten sütlü mamüllere, sebze ve meyvelerin korunmasına kadar sanayiin çeşitli sektörlerinde; insan ve hayvanların günlük besin ihtiyaçlarının giderilmesinde kullanılan tuzun üretim, depolama, taşıma, ticaret ve vergilendirilmesi gibi birbiriyle ilintili geniş bir alanda büyük bir nüfus kitlesine sağladığı iş ve finansal olanaklarıyla Osmanlı Devletinin sosyal ve iktisadi sisteminde önemli bir yere sahip olduğu iddia edilebilir.

Biz, bu çalışmamızda, Osmanlı Kanunnameleri çerçevesinde imparatorluk topraklarının altı bölgesinde konsantre olmuş olan tuzlaların statüsü, tuz üretimi, transportasyonu ve depolanması, ticareti ve vergilendirilmesi ile ilgili düzenlemeler üzerinde durduk. İki bölümden teşekkül eden çalışmanın birinci seksiyonunda tuz ve tuz kültürünü konu edinen hukuki düzenlemeler ele aldık; ikinci seksiyonda ise, tuz üretiminde ve taşınmasında istihdam edilen grup ya da grupların soyal statüsü; tuzun pazarlanmasında ve vergilendirilmesinde ortaya çıkan idarî ve sosyal problemler irdelenmektedir.

 

I- Tuzla İlgili Hukuki Düzenlemeler

Osmanlı İmparatorluğunda, tuzlaların, batıdan doğuya doğru sırasıyla; 1) Rumeli bölgesi; 2) Adriyatik sahili; 3) Ege ve Akdeniz sahili; 4) Anadolu; 5) Karadeniz bölgesi ve 6) Bağlı devletler olmak üzere altı farklı bölgede toplanmış olduğu bilinmektedir.

Tuz konusunu ihtiva eden yerel kanunlara bakarak tuz üretim alanlarının hangi bölgede yoğunlaştığını tespit etmek mümkündür. Tuzla ilgili yasal düzenlemelerin bulunduğu toplam 56 kanunnamenin % 48'ine tekabül eden 27'sinin Rumeli bölgesi; % 32'sini teşkil eden 18'inin Anadolu; % 10.7'sini oluşturan 6'sının Akdeniz ve Ege'de yer alan adalar; % 5.3'üne tekabül eden 3'ünün Arap vilayetleri; % 3.5'inin ise kırım ve Kafkasya bölgesindeki vilayet, sancak ve kaza ile o bölgelerdeki tuz üretim alanları ile ilgili olduğunu tespit ettik.

Tuz ve tuzcuları konu edinen düzenlemenin, ilk defa, 14. yüzyılda Tapu Tahrir Kanununda yer aldığı görülmektedir. [1] uzla ilgili konuların yasakname [2] ve kanunname [3] adıyla bilinen iki farklı kategorideki hukuki düzenlemeler içerisinde yer aldığı görülür. Kesin tarihlerini belirleyemediğimiz, ancak 15. yüzyılda [4] tanzim edildiği anlaşılan tuz yasaknameleri [5] taşrada belirli bir bölgede üretilen tuzun „örü“ denilen muayyen bir çevrede tüketilmesini teşvik etmekle kalmamakta, başka bir bölgeden tuz getirilmesini önleyici tedbirleri de içermektedir.

 Yasaknamelerle getirilen kuralların ve bunların sonucu ortaya çıkan yaptırımların yegâne amacı, ötedenberi uygulana gelerek hukukileşen statükonun muhafazasıyla, iktisadî, ticarî ve idarî boyutları bulunan mevcut sistemde herhangi olası bir değişime imkan tanımamak olarak ifade edilebilir.

Prof. Mehmet Genç’in, uzun araştırmalar sonucu ortaya koymayı başardığı ve iaşe (provizyonizm), gelenekcilik ve fiskalizm adıyla sistemleştirdiği ya da formalize ettiği Osmanlı iktisadi dünya görüşünün klasik prensiplerinin, devletin sosyo-ekonomik hayatında önemli ölçüde rol oynadığı bilinen tuz konusunda da geçerli olduğunu ifade etmek mümkündür. Rekabet ortamı yaratılmasını engelleyici birçok faktörü bünyesinde barındıran klasik Osmanlı sistemi, modern anlamda ticaret ve işletme mantığından uzak, ancak pazara daha kaliteli, ucuz ve bol mal sürülmesini amaçlamaktadır. Üretimin güç olduğu, ulaşım ve taşıma imkanlarının sınırlı bulunduğu bir dönemde bu tür düzenlemeler aracılığı ile kıt mali kaynaklara sahip geniş tüketici kitlesinin korunmuş olduğu iddia edilebilir. [6]

Tuzla ilgili kanunnamelerin tedvini, büyük ölçüde, Yavuz Sultan (1512-1520), Kanuni (1520-1566), ve III. Murat (1574-1594) dönemlerinde gerçekleştirilmiştir. Fatih devrinde, başta Selanik tuzlası kanunu olmak üzere, çeşitli bölgelerde karşılaşılan acil sorunları gidermek için bir çok tuz yasaknameleri çıkarılmıştır. Beyazıt II devri (1481-1512) ise, ihtisap kanunlarının yaygınlaştığı, sosyal hayatı düzenleyen, ticarette mal standartlarını belirleyen tüzük ve yönetmeliklerin hazırlandığı bir dönem olarak kabul edilebilir.Yavuz ve Kanuni dönemlerinde ise, İmparatorluğun geneline ait hukuki düzenlemelere öncelik verilmiştir.

Tuz konusunun işlendiği tespit edebildiğimiz toplam 56 kanundan 17'sinin, yani % 30.3'nün Kanuni, % 25'ne tekabül eden 14'nün Yavuz, % 19.6'sını oluşturan 11'nin III. Murat, % 10.7'si teşkil eden 6'sının Fatih, % 7.1'nin ise II. Bayezit dönemlerinde hazırlandığını  görüyoruz. Geriye kalan 4 düzenlemeden 2'sinin II. Selim devrinde, 1'nin I. Murat ve diğer 1'nin ise 18. yüzyılda  tanzim edildiğini anlıyoruz. Tuz konusunu ihtiva eden kanunları, hazırlandığı dönem itibariyle ele aldığımızda, % 85.7'sinin 16. yüzyılda, % 12.5'nin 15. yüzyılda tanzim edildiğini saptadık.

Tuzla ilgili düzenlemelerin, genellikle, vilayet, sancak veya kaza gibi yerel kanunnamelerin ihtisap, baç, iskele, gümrük, dalyan ve benzeri kanunları arasına serpiştirilmiş bir halde tanzim edildiği görülmektedir. Ancak, tuzlaların kesif bir şekilde bulunduğu kimi bölgelerde, tuzu konu edinen yasal düzenlemeler, vilayet ve sancak kanunnamesi içerisinde ayrı bir başlık altında, tuzlalara ait özel işletme kanunları tarzında tedvin edilmiştir. Örneğin; Mora Sancağı Kanunnamesinde tuzla ilgili hükümler, „Mora Tuzlaları Kanunu“ alt başlığıyla yazılmıştır. Diğer bir kısmı ise, İmparatorluğun tamamını ihtiva eden genel hukuki düzenlemeler arasında yer almıştır.

Bununla birlikte, İmparatorluğun değişik bölgelerinde, birçok tuzlanın vilayet, sancak ya da kaza düzeyinin altındaki kasaba ve köy yerleşim birimlerinde bulunması nedeniyle, tuz üretimi, pazarlanması ve ticaretine ait uygulama  ve teamüllerin kodifikasyon sürecinde yerel kanunnamelere derc edilmediği ortaya çıkmaktadır. [7]

Diğer taraftan, önemli tüketim maddelerinden biri olan et ve diğer tahıl ürünleri kanunnamelerin başında ilk maddeleri arasında yer almasına rağmen, tuzla ilgili hükümler kanunların ortalarında veya son maddelerinde bahis konusu edilmektedir. [8]

 

II-Tuzlaların İdaresi

Osmanlı Devletinin klasik döneminde İmparatorluğun tamamını içine alan genel bir tuz idare ya da dairesinin bulunmadığı, aksine taşrada tuz üretim ve dağıtım faaliyetlerini, mahalli yöneticilerle birlikte koordine etmekle sorumlu tuzla emini ve âmillerinin başkanlığında yerel veya mahalli idarelerin bulunduğu söylenebilir. [9]

Üretim kapasitesi düşük tuzlalar ile önemsiz tuz madenleri bir tarafa bırakılacak olursa, diğer temel sanayi hammadde kaynaklarında olduğu gibi, tuzlaların mülkiyetinin, genelde, devlete ait olduğu söylenebilir. [10] Bunlara ilaveten, üretim için gerekli bütün alet ve malzemeler, işletme binaları ve tuz stoklama alanlarının mülkiyeti de kamuya aitti. Dolayısıyla, kamu mülkiyetinde olan bu işletmeler ile bunlara ait bütün alet ve malzemenin onarım, bakım ve diğer cari giderleri devlet tarafından karşılanıyordu. Bununla birlikte, bazı bölgelerde, nispeten küçük kaynak gerektiren mutat masrafların tuzla işleticileri tarafından üstlenildiği anlaşılmaktadır. [11]

Kamu mallarının özel şahıslara devredilmesini veya vakfedilmesini düzenleyen umumi hükümler çerçevesinde, mülkiyeti devlete ait olan bazı tuzlaların siyasi-idari grup üyelerine verildiği, bazılarının ise vakfedildiği bilinmektedir. [12] Ancak, mülkiyeti ve işletilmesi bakımından tuzlaların ne kadarının devlet, ne kadarının vakıf ve özel şahıslara ait olduğunu, kanunnamelerden hareket ederek, tespit etmek mümkün gözükmemektedir.

İmparatorluğun muhtelif bölgelerine dağılmış bulunan tuzlalarda doğrudan tuz üretiminde, ürünlerin depolanması ve taşınmasında rol alan çeşitli sosyal grupların hukuki durumları da kanunnamelerde üzerinde durulan önemli konulardan biridir.

Deniz suyunun veya madenlerin tuz istihsal edilen kanallara veya alanlara taşınmasında çalışan, buharlaşma havuzlarında tuz elde eden, üretilen tuzları depolara taşıyan, gerektiğinde tuzlanın ve üretim alanındaki alet ve diğer ekipmanların bakım ve onarım işinde rol alanların tamamı, Osmanlı idarî ve malî sisteminde, “tuzcu” olarak adlandırılmaktadır.

Tuzlalar civarındaki yerleşim birimlerinde oturan nüfus kitlesinin, zaman zaman, bir kısmının, gerektiğinde ise tamamının “tuzcu” niteliği kazandığı ve dolayısıyla tuz üretim faaliyetinde bulunmak üzere geniş bir işgücünün tam zamanlı olarak hazır bulundurulduğu gözlemlenmektedir.

Tuzlalarda tuz üretim kapasitesinin artırılması ya da azaltılmasını, herhangi bir işletmeye tahsis edilen tuzcu sayının çoğaltılıp eksiltilmesini, belirli bir tuzlada görevlendirilen kişi ya da grupların “tuzculuk” vazifesinin kaldırılarak başka alanda çalıştırılmasını, ve onların yerine bir başka gruba “berat” verilmesini, her zaman, merkezi otorite kararlaştırıyordu. [13]

Tuzcular, umumiyetle, tekalif-i örfiye [14] ve avarız-ı divaniyeden [15] muaf ve müsellem kılınmıştır. [16] Ayrıca, normal reayanın devlete ödemek zorunda olduğu bir kısım vergilerden de, bölgelere ve mükellef kitlesine göre nispi bir farklılık olmakla birlikte, tuzculara belirli oranda indirim uygulandığı anlaşılmaktadır. [17]

Tuzculara, sağlanan vergi muafiyetleri ve indirimleri yanında, üretilen tuzun satış gelirleri üzerinden belirli bir oranda ücret de veriliyordu. Tuzlada sarfedilen emek mukabili kara ortak olma olarak niteleyebileceğimiz bu ücret, genel olarak, üretilen tuzun belirli bir kısmını ayni olarak alma şeklinde olabileceği gibi, ürünün Tuz eminine teslimi sırasında veya tuzun satışı sonrasında nakden ödeme biçiminde de gerçekleşmektedir. Ancak, ayni veya nakdi olarak tuzculara ödenen bu ücret bölgeden bölgeye ve hatta tuzladan tuzlaya değişmekte idi. [18]

 

III. Kullanılan Ölçü Birimleri

İmparatorluğun çeşitli yerlerinde bulunan tuzlalarda üretilen veya dışarıdan ithal edilen tuzun depolanması, satışı ve gümrüklendirilmesi sırasında tabi olduğu usuller ve kullanılan ölçü birimlerinin bölgeden bölgeye ve yöreden yöreye farklılık gösterdiği ortaya çıkmaktadır. Bu farklılığın, hukuki düzenleme yapılırken herhangi bir bölgede cari olan nizam ve usullerin, örf ve teamüllerin aynen benimsenmiş olmasından kaynaklandığı öne sürülebilir.

İmparatorluğun Rumeli topraklarındaki tuzlalarda ve Eflak’tan ithal edilen tuzun gümrükleme işlemlerinin yapıldığı iskelelerde, birkaç istisna dışında, ihtiva ettiği tuz miktarı bölgeler arasında nispi bir farklılık göstermekle birlikte, “mezür” ve “vezne” denilen ölçü birimleri kullanılmaktadır. [19]

İbrail dışındaki Tuna iskelelerinin tamamında dışarıdan ithal edilen Eflak tuzunda ise “parça” kabul edilmiştir. İbrail iskelesinde, Midilli, Rodos ve İstanköy gibi Ege ve Akdeniz bölgelerinde, Batı-Anadolu’da yer alan Kızılca-tuzla ile Saruhan tuzlalarında “kile” veya “kıyye” ölçü birimi olarak benimsenmiştir. [20] Bunlardan başka, Basra'da "kare", Kafkasya'da ise "sapu" ve "kelle" adıyla iki farklı ölçü birimi kullanıldığını tespit ettik.

 

IV. Tuzun Ticareti ve Vergilendirilmesi

a)      Satışı

İçerde üretilen ve ithal edilen tuzun büyük bir bölümü tuzlalarda ve gümrük iskelelerinde tüccara toptan satılıyordu.Tuzun diğer bölümü ise yerleşim birimlerinde oluşturulan ve “divan” adı verilen tali satış noktalarında, şehir ve kasabalardaki tuz dükkanlarında parakente olarak tüketiciye sunuluyordu.

Herhangi bir tuzlada ya da ithal gümrük iskelesinde tüccar tarafından satın alınan tuzun, söz konusu tuzla veya iskeleye tahsis edilen “örü” adı verilen satış bölgesi dışındaki başka bir yerleşim biriminde tüketiciye pazarlanması yasaklanmış olup, belirlenmiş kurallara uymayan, başka bir tuzla ya da iskeleye tahsis edilen alana girerek satış yaptığı tespit edilen tüccarın ürününe ve taşıma araçları olan hayvanlarına el konulması yanında, tuzu tüketen halk da dahil olmak üzere, sakal kesimi gibi tahkir cezaları ile para cezası verilmesi tarzında ciddi yaptırımlar uygulanıyordu. [21]

Tuzla ve iskelelerde sadece tüccarlar değil, aynı zamanda, söz konusu tuzla ve iskemlelerin ürün satış bölgesi (örüsü) içerisinde bulunan yerleşik halk ile hayvancılıkla uğraşan çeşitli gruplar da, bireysel olarak ya da kendi aralarında seçtikleri temsilcileri aracılığıyla, ihtiyaç duydukları miktarda tuz alabiliyorlardı. [22] Hatta, direkt olarak tüketiciye yapılan bu satışlarda, zaman zaman, tuz bedelinin tahsilinde belirli bir vadenin uygulandığı da gözlemlenmektedir. [23]

Sermaye, diğer ara yatırım malları, emek, taşıma ücreti ve benzeri girdilerin her bir tuzla da üretilen tuzun maliyetinin ve birim satış fiyatının bölgeden bölgeye değişkenlik göstermesinde önemli bir etken olduğu söylenebilir. Diğer taraftan, tuzlalarda üretilen tuzun azalması ya da artış göstermesi, ithal yoluyla gelen ürünlerin bolluğu veya kıtlığı, yaz ve kış mevsiminin birim satış fiyatı üzerinde nispeten etkili olduğu iddia edilebilir. [24]

 

b) Vergilendirme

Şehir, kasaba ve köylerde tüketicilere parakente olarak satılan tuzlar ile ithal edilen ürünlerden pazar, baç, iskele ve benzeri vergiler alınmakta idi. Osmanlı mevzuatında tuzun, temel tüketim malları olan tahıl ve hayvansal ürünler, yaş ve kuru sebze ve meyveler gibi bir gıda maddesi olarak kabul edilmiş olduğu ve bu nedenle daha düşük bir oranda pazar, baç ve geçit resmine tabi tutulduğu gözlemlenmektedir. [25]

 

V. Sonuç Yerine

A-Balıkçılık, zeytincilik, süt ürünleri, sebze ve meyvecilik gibi sanayiin çeşitli alanları yanında insan ve hayvanların günlük besin ihtiyacı karşılayan temel maddelerden biri olan tuz konusunu Osmanlı Kanunnameleri çerçevesinde irdelemeye çalıştık.

Başta üretimi ve transportasyonu olmak üzere, ticaret ve vergilendirilmesi alanında büyük bir nüfus kitlesine iş olanağı sağlayan tuzla ilgili kanunnamelerin, büyük ölçüde, Yavuz Sultan (1512-1520), Kanuni (1520-1566), ve III. Murat (1574-1594) dönemlerinde tedvin edilmiş olduğu ortaya çıkmaktadır. Fatih devrinde, başta Selanik Tuzlası Kanunu olmak üzere, çeşitli bölgelerde karşılaşılan acil sorunları gidermek için bir çok tuz yasaknameleri çıkarılmıştır. Beyazıt II devri (1481-1512) ise, ihtisap kanunlarının yaygınlaştığı, sosyal hayatı düzenleyen, ticarette mal standartlarını belirleyen tüzük ve yönetmeliklerin hazırlandığı bir dönem olarak kabul edilebilir.Yavuz ve Kanuni dönemlerinde ise, İmparatorluğun geneline ait hukuki düzenlemelere öncelik verilmiştir.

               Tuz konusunun işlendiği tespit edebildiğimiz toplam 56 kanundan 17'sinin, yani % 30.3'nün Kanuni, % 25'ne tekabül eden 14'nün Yavuz, % 19.6'sını oluşturan 11'nin III. Murat, % 10.7'si teşkil eden 6'sının Fatih, % 7.1'nin ise II. Bayezit dönemlerinde hazırlandığını  görüyoruz. Geriye kalan 4 düzenlemeden 2'sinin II. Selim devrinde, 1'nin I. Murat ve diğer 1'nin ise 18. yüzyılda  tanzim edildiğini anlıyoruz. Tuz konusunu ihtiva eden kanunları, hazırlandığı dönem itibariyle ele aldığımızda, % 85.7'sinin 16. yüzyılda, % 12.5'nin 15. yüzyılda tanzim edildiğini saptadık.

Prof. Mehmet Genç’in, uzun araştırmalar sonucu ortaya koymayı başardığı ve iaşe (provizyonizm), gelenekçilik ve fiskalizm adıyla sistemleştirdiği ya da formalize ettiği Osmanlı iktisadi dünya görüşünün klasik prensiplerinin tuz konusunda da geçerli olduğunu ifade etmek mümkündür. Rekabet ortamı yaratılmasını engelleyici birçok faktörü bünyesinde barındıran klasik Osmanlı sistemi, modern anlamda ticaret ve işletme mantığından uzak, ancak pazara daha kaliteli, ucuz ve bol mal sürülmesini amaçlamıştır. Üretimin güç olduğu, ulaşım ve taşıma imkanlarının sınırlı bulunduğu bir dönemde bu tür düzenlemeler aracılığı ile kıt mali kaynaklara sahip geniş tüketici kitlesinin korunmuş olduğu iddia edilebilir. [26]